Τελευταία ακούσαμε ξανά έναν όρο που είχαμε ξεχάσει τελευταία:
Τον “νέο Πατριωτισμό”!
Που επικαλέστηκε ο Αλέξης Τσίπρας κατά την εξαγγελία του νέου Κόμματός του.
Πόσο “νέος” όμως είναι; Και πόσο “πατριωτισμός”;
- Κάθε φορά που ένα πολιτικό ρεύμα προσθέτει μπροστά από ένα ιδεολογικό προσδιορισμό το επίθετο «νέος», αξίζει να αναρωτιόμαστε αν πρόκειται πράγματι για εξέλιξη μιας παλαιότερης ιδέας ή για την πλήρη άρνησή της.
— Η λεγόμενη “Νέα Αριστερά” υπήρξε σε μεγάλο βαθμό απομάκρυνση από τις παραδοσιακές έννοιες της ταξικής συνείδησης και της ταξικής σύγκρουσης. Στη θέση τους ανέδειξε άλλες μορφές ταυτότητας – πιο woke – άλλες μορφές διεκδίκησης και άλλες μορφές αντιπαράθεσης. Ελάχιστα “ταξικές” και καθόλου Μαρξιστικές…
— Αντίστοιχα, ο “Νεο-φιλελευθερισμός” απομακρύνθηκε κι αυτός από τον κλασικό φιλελευθερισμό, ο οποίος γεννήθηκε ως αίτημα πολιτικής αυτοδιάθεσης και οικονομικής ελευθερίας των πολιτών απέναντι στις αυθαίρετες εξουσίες. Στη θέση του εμφανίστηκε συχνά μια πραγματικότητα όπου η ισχύς μεταφέρεται σε απρόσωπα υπερεθνικά κέντρα αποφάσεων, σε γιγαντιαίες οικονομικές συγκεντρώσεις ισχύος και σε μηχανισμούς που βρίσκονται όλο και πιο μακριά από τον δημοκρατικό έλεγχο.
— Τώρα, λοιπόν, εμφανίζεται και ο «νέος Πατριωτισμός».
Το ερώτημα είναι απλό:
Πρόκειται για “ανανέωση” του πατριωτισμού;
‘Η, μήπως, για την άρνησή του;
Γιατί πολύ συχνά το «νέο» δεν περιγράφει τη μετεξέλιξη μιας ιδέας.
Περιγράφει την εγκατάλειψή της. - Πρώτα-πρώτα, ο Πατριωτισμός δεν είναι ιδεολογία. Δεν είναι πολιτικό σύνθημα.
Δεν είναι επικοινωνιακή κατασκευή.
Είναι η αίσθηση του ανήκειν.
Η συνείδηση ότι αποτελούμε μέλη μιας κοινότητας μεγαλύτερης από τον εαυτό μας. Που προϋπήρχε από μας. Και θα υπάρχει μετά από μας…
Μιας κοινότητας ιστορίας, μνήμης, πολιτισμού και κοινού πεπρωμένου.
Χωρίς αυτή την αίσθηση ΔΕΝ υπάρχει πολιτική ευθύνη.
ΔΕΝ υπάρχει αποδοχή θεσμών.
ΔΕΝ υπάρχει νομιμοποίηση κανόνων Δικαίου.
Δεν υπάρχει καν η έννοια του “κοινού καλού”.
Διότι το κοινό καλό προϋποθέτει κάτι “κοινό”.
Προϋποθέτει μια κοινότητα.
Η Ελλάδα είναι χώρα. Δεν είναι “χώρος”.
Και οι Έλληνες είναι λαός. Δεν είναι “πληθυσμός”.
Ο πληθυσμός είναι στατιστική κατηγορία.
Ο λαός είναι πολιτική και ιστορική κοινότητα.
Και η κοινότητα δεν είναι μια αφηρημένη έννοια.
Ούτε απλώς μια “φαντασιακή κατασκευή”. Είναι μια ιστορική πραγματικότητα, με πολύ πραγματική υπόσταση και χειροπιαστές συνέπειες… - Συγκροτείται μέσα από δεσμούς.
Δεσμούς ιστορικούς, πολιτισμικούς, συναισθηματικούς, γλωσσικούς, θρησκευτικούς, πολιτικούς.
Όχι κατ’ ανάγκην δεσμούς κοινής καταγωγής.
Η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα:
Η Ούμμα των μουσουλμάνων συγκροτήθηκε γύρω από την κοινή Πίστη.
Η μεσαιωνική Χριστιανοσύνη γύρω από μια κοινή θρησκευτική και πολιτισμική αναφορά. Ιδιαίτερα όταν πολέμησε τις εισβολές του Ισλάμ στην Ευρώπη, επί 900 χρόνια – κι από όλες τις κατευθύνσεις…
Τα νεότερα έθνη γύρω από συνδυασμούς γλώσσας, ιστορίας, πολιτισμού, θεσμών και κοινών εμπειριών.
Σε κάθε εποχή η “Πατρίδα” είχε διαφορετική μορφή.
Σε όλες όμως αποτελούσε μια κοινότητα αναφοράς μεγαλύτερη από το άτομο.
Μια κοινότητα που έδινε νόημα στην κοινή ζωή τους, καθώς και νόημα στις θυσίες, στις προσδοκίες, στις υποχρεώσεις και στα δικαιώματα των ανθρώπων. - Αυτό το είχαν κατανοήσει οι μεγαλύτερες μορφές της δυτικής φιλοσοφίας.
— Ο Πλάτωνας έβλεπε την ολοκλήρωση του ανθρώπου μέσα στην οργανωμένη πολιτεία.
— Ο Αριστοτέλης χαρακτήριζε τον άνθρωπο «φύσει πολιτικό ζώον» και υποστήριζε ότι έξω από την πόλη ο άνθρωπος γίνεται είτε “θηρίο” είτε “θεός”.
— Αιώνες αργότερα ο Καντ μετέφερε τη συζήτηση από την πολιτική κοινότητα στην ηθική κοινότητα.
Αλλά ούτε αυτός αντιλαμβανόταν τον άνθρωπο ως απομονωμένο άτομο.
Το πρόσωπο αποκτά ηθική υπόσταση μόνο μέσα από τη σχέση αμοιβαίας αναγνώρισης με άλλα πρόσωπα.
— Ο Χέγκελ θα προχωρήσει ακόμη περισσότερο. Θα υποστηρίξει ότι ακόμη και η αυτοσυνείδηση διαμορφώνεται μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές κοινότητες, θεσμούς, παραδόσεις και μορφές συλλογικής ζωής.
— Και ο Μαρξ επέμεινε στον ταξικό χαρακτήρα και στην συγκρουσιακή διάσταση αυτών των κοινωνικών σχέσεων: Πάλη των τάξεων!
Αλλά Μαρξισμός έξω από κοινωνικές αναφορές δεν υπάρχει.
Και ο ίδιος ο Μαρξ θεωρούσε “ανοησία” τον μύθο των “απογυμνωμένων ατόμων” χωρίς κοινωνικές αναφορές… - Με διαφορετικές αφετηρίες, διαφορετικές μεθόδους και διαφορετικά συμπεράσματα, ολόκληρη η μεγάλη παράδοση της δυτικής σκέψης καταλήγει στο ίδιο σημείο:
Ο άνθρωπος δεν γίνεται “πρόσωπο” μόνος του.
Γίνεται μέσα από σχέσεις. Μέσα από κοινότητες.
Μέσα από δεσμούς αμοιβαίας αναγνώρισης, ευθύνης και συμμετοχής. Η προσωπικότητα δεν “προηγείται” της κοινότητας.
Διαμορφώνεται μέσα σε αυτήν.
Και η Ελευθερία δεν γεννιέται από την απουσία δεσμών. Γεννιέται μέσα σε δεσμούς που ο άνθρωπος αναγνωρίζει ως δικούς του.
Γι’ αυτό και η κατάργηση της αίσθησης του ανήκειν δεν οδηγεί σε περισσότερη ελευθερία.
Οδηγεί στην αποσύνθεση των προϋποθέσεων της Ελευθερίας. - Ακόμη και πολιτικά συστήματα που διακήρυξαν την υπέρβαση των εθνικών ταυτοτήτων – την “κατάργηση των πατρίδων” – δεν μπόρεσαν να επιβιώσουν χωρίς κάποια μορφή “πατριωτισμού”.
Ο ύμνος της Τρίτης Κομμουνιστικής Διεθνούς διακήρυσσε θριαμβευτικά:
— Εμείς δεν έχουμε πατρίδες, ούτε αγίους με σπαθιά…
Και η Σοβιετική Ένωση οικοδομήθηκε πάνω στον Προλεταριακό Διεθνισμό.
Όμως όταν το 1941 απειλήθηκε από τη ναζιστική εισβολή, δεν κάλεσε τους πολίτες της να υπερασπιστούν την… Παγκόσμια Επανάσταση.
Τους κάλεσε να υπερασπιστούν τη “Μεγάλη Σοσιαλιστική Πατρίδα”.
Κι άνοιξε σε ένα βράδυ τις ερημωμένες εκκλησίες στη Ρωσία, να πάει ο κόσμος να λειτουργηθεί και να μεταλάβει, πριν προωθηθεί στο μέτωπο.
Και ο πόλεμος εκείνος έμεινε στην Σοβιετική ιστορία ως ο Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος.
Ακόμη και όσοι είχαν αποκηρύξει τον πατριωτισμό αναγκάστηκαν να τον επικαλεστούν όταν κινδύνευε η επιβίωσή τους.
Διότι χωρίς αίσθηση κοινότητας, οι κοινωνίες δεν μπορούν να αντέξουν στις μεγάλες δοκιμασίες. - Τα τελευταία χρόνια ακούμε όλο και συχνότερα για έναν «νέο Πατριωτισμό», λέει.
— Ο Αλέξης Τσίπρας τον συνέδεσε με καλύτερα σχολεία, καλύτερα νοσοκομεία, καλύτερες δημόσιες υπηρεσίες και σύγχρονες υποδομές.
— Παρόμοιες προσεγγίσεις είχαν διατυπωθεί και παλαιότερα από τον Γιώργο Παπανδρέου.
Ασφαλώς όλα αυτά είναι απαραίτητα.
Αλλά αυτά ΔΕΝ είναι “πατριωτισμός”.
Είναι υποχρεώσεις μιας οργανωμένης Πολιτείας.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι κάποιοι προτείνουν έναν “νέο πατριωτισμό”.
Το πρόβλημα είναι ότι προτείνουν έναν πατριωτισμό χωρίς Πατρίδα!
Έναν πατριωτισμό χωρίς ιστορική κοινότητα.
Χωρίς συλλογική μνήμη. Χωρίς κοινό πεπρωμένο. Χωρίς υποχρεώσεις…
Διατηρούν τη λέξη. Ακυρώνουν το περιεχόμενό της…
— Όπως η Νέα Αριστερά φαντάστηκε μιαν Αριστερά χωρίς ταξικές συνειδήσεις και ταξικές συγκρούσεις.
— Όπως ο “Νεοφιλελευθερισμός” κατέληξε συχνά να φαντάζεται μιαν Ελευθερία χωρίς πολιτική αυτοδιάθεση.
— Έτσι και ο “νέος Πατριωτισμός” μοιάζει να οραματίζεται έναν πατριωτισμό χωρίς Πατρίδα. - Όμως εκείνο που συγκροτεί τον πολίτη δεν είναι τα “δικαιώματα”, μόνα τους.
Ούτε οι υποχρεώσεις μόνες τους.
Είναι η ισορροπία ανάμεσα στα δύο.
Ισορροπία που έχει όνομα: Ευθύνη!
— Αν αφαιρέσεις τα δικαιώματα, οι άνθρωποι γίνονται “υπήκοοι”.
— Αν αφαιρέσεις τις υποχρεώσεις, γίνονται “καταναλωτές”.
Σε καμία από τις δύο περιπτώσεις δεν παραμένουν “πολίτες”!.
Ο πολίτης γεννιέται εκεί όπου συνυπάρχουν η αξίωση και η προσφορά.
Η Ελευθερία και το Καθήκον.
Το Δικαίωμα και η Ευθύνη.
Και η Ευθύνη προϋποθέτει πάντοτε μια κοινότητα προς την οποία αισθανόμαστε ότι λογοδοτούμε.
Αυτό ακριβώς είναι η “Πατρίδα”…
Γι’ αυτό και ο λεγόμενος «Συνταγματικός Πατριωτισμός» δεν αρκεί.
Και δεν νοηματοδοτεί…
Το Σύνταγμα είναι απαραίτητο (για ένα δημοκρατικό πολίτευμα).
Αλλά δεν δημιουργεί τον “λαό”.
Ο λαός δημιουργεί το Σύνταγμα.
Το Σύνταγμα είναι η πολιτική έκφραση μιας κοινότητας που προϋπάρχει.
Γι’ αυτό και τα Συντάγματα αλλάζουν.
Αναθεωρούνται.
Αντικαθίστανται.
Αν η μοναδική βάση συλλογικής ταυτότητας είναι ένα νομικό κείμενο, τότε η ίδια η συλλογική ταυτότητα μεταβάλλεται κάθε φορά που μεταβάλλεται το κείμενο.
Και τότε ο πατριωτισμός μετατρέπεται σε διοικητική σχέση.
Σε ένα συμβόλαιο περιορισμένης διάρκειας.
Όχι σε κοινότητα μνήμης, πολιτισμού και κοινού πεπρωμένου.
Δεν είναι τυχαίο ότι το ίδιο το Ελληνικό Σύνταγμα, στο ακροτελεύτιο άρθρο του, ορίζει ότι:
«Η τήρηση του Συντάγματος επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων».
Όχι στη γραφειοκρατία.
Όχι στους κρατικούς μηχανισμούς.
Όχι στις κυβερνήσεις.
Στον πατριωτισμό των Ελλήνων!
Δηλαδή στην αίσθηση ότι η Δημοκρατία, η Ελευθερία και η Πατρίδα αποτελούν κοινό αγαθό που οι ίδιοι οι πολίτες οφείλουν να υπερασπίζονται. - Μπορεί πολλές φορές στην ιστορία τα εθνικά προτάγματα να απείλησαν δημοκρατικές κατακτήσεις.
Αλλά χωρίς συλλογική ταυτότητα δεν υπήρξε ποτέ Δημοκρατία.
Χωρίς Δήμο δεν υπάρχει Δημοκρατία.
Χωρίς Πόλη δεν υπάρχει Πολιτική.
Και χωρίς κοινότητα δεν υπάρχει Δήμος.
Ο πατριωτισμός δεν είναι αντίπαλος της Δημοκρατίας.
Είναι μία κρίσιμη προϋπόθεσή της.
Οι μεγάλοι πολιτισμοί μεγαλούργησαν όταν η αίσθηση του ανήκειν ήταν ισχυρή.
Και άρχισαν να παρακμάζουν, όταν οι δεσμοί που συνέδεαν τα μέλη τους αποδυναμώθηκαν.
Ο πατριωτισμός μπορεί να ανανεώνεται.
Μπορεί να προσαρμόζεται.
Μπορεί να εξελίσσεται.
Δεν μπορεί όμως να αποκοπεί από την Πατρίδα χωρίς να χάσει το νόημά του.
Όπως δεν μπορεί να υπάρξει Δημοκρατία χωρίς Δήμο, έτσι δεν μπορεί να υπάρξει Πατριωτισμός χωρίς Πατρίδα.
Η πρώτη αντίληψη οικοδομεί λαούς.
Η δεύτερη διαχειρίζεται πληθυσμούς. (Μέχρι να μη μπορεί να τους διαχειριστεί πια…)
ΥΓ. Θα ήταν διασκεδαστικό – αν δεν ήταν τόσο θλιβερό – το πώς προσπαθούν να φτιασιδώσουν την έννοια της “Πατρίδας” αυτοί που την απεχθάνονται…
Και εφευρίσκουν όρους όπως ο “νέος Πατριωτισμός”, που τους επαναλαμβάνουν σαν να καταπίνουν μουρουνόλαδο…
ΘΑΝΑΣΗΣ Κ.
