Έχει μερικές φορές η Ιστορία έναν περίεργο τρόπο να μας κλείνει το μάτι.
— Στις 6 Οκτωβρίου μίλησε ο Αντώνης Σαμαράς στην εκδήλωση του «Βήματος» για την Αθήνα, τον Πολιτισμό και την Πολιτική.
Μίλησε και για την Παρακμή. Για τα σημάδια της. Για την κοινωνία που χάνει σταδιακά την επαφή της με την Παιδεία, την Ιστορία, τη συλλογικότητα, τα πρότυπα, το όραμα…
— Μία ημέρα αργότερα, στις 7 Οκτωβρίου, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο μίλησε στην Αθήνα. Μπροστά στην Ακρόπολη.
Και μίλησε κι εκείνος για την Παρακμή της Δύσης.
Όχι για την ελληνική κοινωνία. Για τη Δύση ολόκληρη.
Και όμως, οι δύο ομιλίες είχαν πολύ περισσότερα κοινά – και κάποιες διαφορές βέβαια…
* Ο Ρούμπιο χρησιμοποίησε μια λέξη αρχαιοελληνική: thumos.
Το πάθος. Η φιλοδοξία. Η διάθεση για δημιουργία, για διάκριση, για υπέρβαση. Η εσωτερική δύναμη που κάνει έναν άνθρωπο — και έναν λαό — να θέλει να δημιουργήσει κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό του.
Και αντιπαρέθεσε αυτό το πνεύμα σε μια σημερινή Δύση που, όπως υποστήριξε, έχει αρχίσει να χαμηλώνει τις απαιτήσεις της.
Να σκάβει προς τα κάτω αντί χτίζει προς τα πάνω.
Να φοβάται την αριστεία, επειδή δημιουργεί ανισότητες.
Να θεωρεί “ύποπτη” την εθνική φιλοδοξία.
Να αισθάνεται ενοχές για την ιστορία της.
Να αποδέχεται την απώλεια παραγωγικής και τεχνολογικής ισχύος ως περίπου “φυσιολογική εξέλιξη”.
Και τελικά να ξεχνά κάτι πολύ απλό:
ότι κανένας πολιτισμός δεν επιβιώνει για πάντα από τα κεκτημένα των προηγούμενων γενεών.
* Ο Σαμαράς χρησιμοποίησε διαφορετικές λέξεις.
Μίλησε για υλισμό και ατομισμό. Για πνευματική ερήμωση. Για την υποχώρηση των συλλογικών αξιών. Για την αποδυνάμωση της Παιδείας. Για την απουσία προτύπων. Για την κοινωνία που περιορίζει τις φιλοδοξίες της και βολεύεται στην (πρόσκαιρη) ευκολία.
Αλλά η λογική είναι συγγενής.
Ο ένας μιλά για την απώλεια του thumos – της φιλοδοξίας για διάκριση.
Ο άλλος για την απώλεια του οράματος. Χωρίς το οποίο δεν υπάρχει καμιά φιλοδοξία και κανένα πάθος για διάκριση.
Ο ένας λέει ότι η Δύση ξέχασε να χτίζει προς τα πάνω.
Ο άλλος ότι η κοινωνία ξέχασε να ζητά από τον εαυτό της κάτι περισσότερο, απ’ ό,τι μοιάζει εφήμερα βολικό.
* Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον.
Ο Ρούμπιο μίλησε για την παρακμή, από την πλευρά της ισχύος. Και με μέτρο παρακμής, την απώλεια ισχύος.
Σε Βιομηχανία. Ενέργεια. Άμυνα. Τεχνολογία. Σύνορα. Εθνική κυριαρχία. Παραγωγική βάση.
Η δική του αγωνία είναι ότι ένας Πολιτισμός που χάνει την υλική του ισχύ, χάνει τελικά και την ικανότητά του να υπερασπιστεί τις αξίες του.
Ο Σαμαράς μίλησε για την παρακμή από την πλευρά της κοινωνίας και της πολιτικής ηγεσίας.
Τι άνθρωποι γινόμαστε;
Τι πρότυπα έχουμε;
Τι μαθαίνουν τα παιδιά μας;
Τι κοινωνία δημιουργούμε;
Και, κυρίως, τι ευθύνη έχει η πολιτική ηγεσία όταν βλέπει τα σημάδια;
Εδώ βρίσκεται μία ουσιώδης διαφορά.
Ο Ρούμπιο ρωτά:
— Πώς θα ξαναγίνει ισχυρή η Δύση;
Ο Σαμαράς ρωτά:
— Πώς θα ξαναβρεί η κοινωνία την εσωτερική δύναμη για να μη συμβιβαστεί με την παρακμή;
Ο ένας κοιτάζει περισσότερο προς τα έξω.
Ο άλλος περισσότερο προς τα μέσα.
Αλλά κάπου στη μέση συναντώνται.
Γιατί χωρίς εσωτερική δύναμη δεν υπάρχει εξωτερική ισχύς.
Και χωρίς εξωτερική ισχύ, η εσωτερική αυτοπεποίθηση ενός Πολιτισμού δεν διαρκεί για πολύ.
Και τότε έρχεται η Αθήνα.
Όχι οποιαδήποτε Αθήνα.
Η Αθήνα της Ακρόπολης.
Ο Ρούμπιο δεν επέλεξε τυχαία τον τόπο για να μιλήσει για τη Δύση.
Μίλησε μπροστά στον Παρθενώνα για έναν Πολιτισμό που, πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια, δεν φοβήθηκε να οικοδομήσει κάτι που ξεπερνούσε τις άμεσες ανάγκες του.
— Δεν έχτισαν τον Παρθενώνα για να εξασφαλίσουν τη “διαχείριση της καθημερινότητας”.
— Δεν γέννησαν το Θέατρο για απλή “ψυχαγωγία”. Αλλά για να ασκήσουν τους πολίτες τους στα ηθικά διλήμματα και την ευθύνη της εξουσίας που απαιτεί η Δημοκρατία…
— Δεν θεμελίωσαν το Φιλοσοφικό στοχασμό για να λύσουν τρέχοντα “βιοτικά προβλήματα”. Αλλά για να λύσουν υπαρξιακά προβλήματα της ανθρώπινης Ελευθερίας – δηλαδή της οργανωμένης Πόλης που δεν είναι απλώς άθροισμα ανθρώπων, αλλά κοινωνία ελεύθερων πολιτών-προσώπων.
Και η Ελευθερία χωρίς πνευματικό περιεχόμενο δεν επιβιώνει…
Δεν τα κατάφεραν πάντα…
Αλλά έχτισαν κάτι που μπορούσε να μείνει για πάντα!
Αυτό είναι το thumos που επικαλείται ο Ρούμπιο.
— Και εδώ η σύμπτωση με την ομιλία του Σαμαρά αποκτά σχεδόν συμβολική διάσταση.
Γιατί ο Σαμαράς μίλησε μία ημέρα νωρίτερα για την ανάγκη να επιστρέψει η πολιτική των ιδεών και των οραμάτων.
Ο Ρούμπιο, μία ημέρα αργότερα, μπροστά στον Παρθενώνα, είπε περίπου το ίδιο, με τη γλώσσα της αμερικανικής στρατηγικής:
Δεν μπορείς να υπερασπιστείς έναν Πολιτισμό, αν δεν πιστεύεις ότι αξίζει να τον υπερασπιστείς.
Και στηλίτευσε μια σύγχρονη τάση στη Δύση που ντρέπεται για τον εαυτό της. Και άρα, δεν μπορεί να υπερασπιστεί τίποτα…
Και οι δύο μίλησαν στον τόπο που γέννησε την Ελευθερία ως Στοχασμό, ως Αισθητική και ως Ήθος.
Και οι δύο μίλησαν για την Παρακμή της Δύσης που έχασε την επαφή της και με την Ελευθερία – και με την Ιστορία της και με τους σημερινούς ανθρώπους της…
* Υπάρχει όμως και μια διαφορά που αξίζει να μην χαθεί.
Ο Ρούμπιο μίλησε ως Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών. Η δική του απάντηση στην παρακμή είναι τελικά η ανασυγκρότηση της ισχύος.
Ο Σαμαράς μίλησε ως Έλληνας πολιτικός που έχει διανύσει ολόκληρη πολιτική διαδρομή. Και εδώ εισάγει κάτι που ο Ρούμπιο δεν βάζει στο κέντρο της δικής του ομιλίας: την προσωπική ευθύνη της πολιτικής ηγεσίας.
Δεν αρκεί να διαπιστώνεις την παρακμή.
Και ασφαλώς δεν αρκεί να τη διαχειρίζεσαι.
Κάποιος πρέπει να αναλάβει την ευθύνη να την αναστρέψει.
Αυτό είναι ίσως το πιο καθαρά «σαμαρικό» στοιχείο της ομιλίας.
Η Πολιτική, λέει ουσιαστικά, δεν είναι επάγγελμα διαχείρισης του παρόντος. Δεν είναι νοσταλγία – ούτε μίμηση – του “ένδοξου” παρελθόντος.
Είναι ευθύνη απέναντι στο μέλλον.
Και εδώ συναντάται, με έναν άλλο τρόπο, με τον Ρούμπιο.
Γιατί κι εκείνος λέει ότι οι αποφάσεις της επόμενης δεκαετίας θα γράψουν την ιστορία του επόμενου αιώνα.
Η Πολιτική, δηλαδή, ξαναγίνεται Ιστορία.
Όχι διαχείριση…
Ιστορία! Που δεν γράφτηκε ακόμα. Αλλά που βάζει προκλήσεις στους σημερινούς, για λογαριασμό όσων έρχονται…
Ο Ρούμπιο λέει, να ξαναβρούμε τον εαυτό μας, να ξαναβρούμε την υπερηφάνεια μας, να ξαναγίνουμε ισχυροί.
Ο Σαμαράς λέει να ξαναβρούμε την πνευματικότητά μας, τα οράματα και τις αξίες μας, από τις οποίες εκπηγάζει η ισχύς μας
* Και ύστερα ήρθε το… καλώδιο.
Γιατί υπάρχει και η άλλη πλευρά της παρακμής.
Η θεωρία, βέβαια, είναι ελκυστική.
Αλλά κάποια στιγμή έρχεται η πραγματικότητα.
Και η πραγματικότητα, αυτή τη φορά, ήταν ένα καλώδιο στον βυθό της Ανατολικής Μεσογείου.
Ο Ρούμπιο ρωτήθηκε για το ηλεκτρικό καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου και για την αντίδραση της Τουρκίας. Δεν πήρε δημοσίως θέση υπέρ της ελληνικής θέσης. Ούτε και θα μπορούσε, βέβαια. Μίλησε για «λεπτά ζητήματα» που αφορούν και τρίτες χώρες και τα οποία είναι καλύτερο να αντιμετωπίζονται διπλωματικά, ιδιωτικά.
Ο Μάρκο Ρούμπιο είναι υπουργός Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών.
Τον ρωτούν πώς πρέπει να αντιδράσει η Ελλάδα απέναντι στην Τουρκία, ενώ την ίδια στιγμή η Ελλάδα διακηρύσσει τη… «φιλία» της με την Τουρκία (που την απειλεί!)
— Βρείτε τα με τους φίλους σας, μας είπε ουσιαστικά…
Η αμερικανική διπλωματία έχει τα δικά της συμφέροντα, τις δικές της ισορροπίες, τις δικές της προτεραιότητες.
Και η ελληνική διπλωματία πληρώνει τα δικά της σφάλματα…
Όταν διακηρύσσεις τη φιλία σου με τον εχθρό σου, μη περιμένεις οι άλλοι να σε αντιμετωπίσουν διαφορετικά…
Ας κάνουμε λοιπόν ένα μικρό ιστορικό πείραμα.
Ας υποθέσουμε ότι, πριν από τα “Μηδικά”, όταν ο περσικός στρατός πλησίαζε τα ελληνικά εδάφη, κάποιος πήγαινε στους Έλληνες και τους έλεγε:
— «Βρείτε τα με τους Πέρσες. Έχετε διαφορές, ασφαλώς. Αλλά μην τις αφήσετε να χαλάσουν τη συνεννόηση. Η ειρήνη και η σταθερότητα είναι πάνω απ’ όλα».
Τι θα είχε γίνει;
Ή ας πάμε στο 1821.
Οι Έλληνες ετοιμάζονται να ξεσηκωθούν εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κάποιος εμφανίζεται και τους λέει:
— «Βρείτε τα με τους Οθωμανούς. Έχετε μια μακρά ιστορία συνύπαρξης. Υπάρχουν προβλήματα, αλλά χρειάζεται διάλογος. Μην προκαλείτε εντάσεις».
Τι θα είχε γίνει;
Ή, ακόμη πιο χαρακτηριστικά (για να φύγουμε από τον ελλαδικό χώρο), ας μεταφερθούμε στο 1683.
Η Βιέννη είναι περικυκλωμένη από τους Οθωμανούς. Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη αναμέτρηση. Και κάποιος πηγαίνει στους πολιορκημένους και τους λέει:
— «Βρείτε τα με τους πολιορκητές σας».
Θα υπήρχε η Δύση, όπως την ξέρουμε σήμερα;
Θα υπήρχε ο Πολιτισμός για τον οποίο, μία ημέρα πριν, μιλούσε ο ίδιος ο Ρούμπιο με τόσο πάθος;
Θα υπήρχε η Ευρώπη όπως την ξέρουμε, για την οποία είμαστε —και δικαίως— υπερήφανοι;
* Οι ελεύθεροι άνθρωποι και οι ελεύθεροι λαοί δεν έγιναν ελεύθεροι επειδή έβρισκαν πάντα έναν «συμβιβασμό» με εκείνον που τους απειλούσε.
Έγιναν ελεύθεροι επειδή, σε κάποιες κρίσιμες στιγμές, αρνήθηκαν να δεχθούν ότι η Ελευθερία τους ήταν αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
Και κάπου εδώ η συζήτηση για την παρακμή παύει να είναι θεωρητική.
Δεν είναι κάπου αλλού.
Δεν είναι μόνο στην Ευρώπη που γερνά.
Δεν είναι μόνο στη Δύση που χάνει παραγωγή.
Δεν είναι μόνο στην Αμερική που αναρωτιέται για την ισχύ της.
Είναι γύρω μας.
Κάποιες φορές είναι και μέσα μας.
Είναι η στιγμή που βαφτίζουμε «ρεαλισμό» την υποχώρηση.
Η στιγμή που βαφτίζουμε «σταθερότητα» την ακινησία.
Η στιγμή που βαφτίζουμε «διάλογο» την αποδοχή τετελεσμένων.
Εκεί ακριβώς αρχίζει η παρακμή.
* Ο Ρούμπιο ήλθε στην Ελλάδα να μιλήσει για την Παρακμή της Δύσης.
Για την αποβιομηχάνιση,
για την αποδυνάμωση των συνόρων και της εθνικής κυριαρχίας,
για τις “ταυτοτικές συγκρούσεις” και τη woke ατζέντα,
για την παρακμή αποδόμησης όλου του δυτικού πολιτισμού.
Δεν είναι κάποιος περιθωριακός, κάποιος “ψεκασμένος”. Είναι ο υπουργός Εξωτερικών της δυτικής υπερδύναμης.
Και παρόμοια έχει πει τον τελευταίο χρόνο ο Αντιπρόεδρος των ΗΠΑ J.D. Vance…
Υπάρχει λοιπόν, μια Δύση που αντιστέκεται ήδη στην Παρακμή της.
Και ο Σαμαράς, που έχει τοποθετηθεί για όλα αυτά εδώ και χρόνια μέσα στην Ελλάδα, συχνά μόνος – τώρα πια δεν είναι μόνος.
Εκφράζει κάτι που κερδίζει έδαφος στη Δύση.
Αλλά μιλάει για την ανάγκη αντίστασης στην Παρακμή μέσα στην Ελλάδα.
Και το συνόψισε σε μια μόνο φράση.
Μη διαπραγματεύεστε την Αξιοπρέπειά σας!
Γιατί χωρίς Αξιοπρέπεια δεν υπάρχει Ελευθερία.
Και χωρίς την Ελευθερία, δεν θα υπήρχε η Δύση που σήμερα φοβόμαστε μήπως παρακμάσει.
*Γι’ αυτό η Παρακμή που όλοι πια αναγνωρίζουν δεν βρίσκεται κάπου αλλού.
Είναι γύρω μας.
Και, κάποιες φορές, μέσα μας.
Γι’ αυτό και γίνεται ακόμα πιο επείγουσα η έκκληση:
Να αντισταθούμε στην Παρακμή.
