Η συντριβή του F4E Phantom II της 338 Μοίρας στην Τανάγρα, το Σάββατο στις 14:55, με νεκρούς τον Επισμηναγό (Ι) Ι.Μ. και τον Σμηναγό (Ι) Δ.Π., άνοιξε μια έρευνα που θα κρατήσει μήνες.
Η επίσημη ανακοίνωση του Γενικού Επιτελείου Αεροπορίας ήταν λιτή και ανέφερε ότι τα αίτια διερευνώνται από αρμόδια επιτροπή της Πολεμικής Αεροπορίας. Μέχρι τα πορίσματά της, καθετί άλλο παραμένει σε επίπεδο ενδείξεων. Αξίζει όμως να καταγραφούν με ακρίβεια τα ερωτήματα που τίθενται, γιατί από αυτά θα κριθεί τι θα αλλάξει στη συνέχεια.
Το πρώτο και βασικότερο αφορά την ίδια τη στροφή. Σύμφωνα με τα πρώτα στοιχεία, το αεροσκάφος βρισκόταν στον αέρα για τουλάχιστον δύο λεπτά και έχασε ύψος βγαίνοντας από δεξιά στροφή. Είναι η φάση της πτήσης όπου ένα μαχητικό βρίσκεται σε κλίση, με αυξημένο φορτίο και μειωμένο περιθώριο, και οποιαδήποτε απώλεια ισχύος ή ενέργειας μεταφράζεται άμεσα σε απώλεια ύψους.
Η επιτροπή θα εξετάσει το πλήρες φάσμα των πιθανών αιτίων, από μηχανική βλάβη ή απώλεια ώσης σε έναν από τους δύο κινητήρες, μέχρι αστοχία συστημάτων ελέγχου πτήσης, πρόσκρουση με πτηνό, τον ανθρώπινο παράγοντα και τον συνδυασμό περισσοτέρων του ενός παραγόντων, που είναι και το συνηθέστερο σενάριο στα αεροπορικά δυστυχήματα.
Το δεύτερο ερώτημα αφορά την εκτίναξη. Πληροφορίες αναφέρουν ότι οι δύο χειριστές δεν πρόλαβαν να χρησιμοποιήσουν το σύστημα, ενώ θεατής που κατέγραψε τη σκηνή περιέγραψε ότι δεν είδε κανένα αλεξίπτωτο. Τα καθίσματα εκτίναξης έχουν όρια λειτουργίας που εξαρτώνται από το ύψος, την ταχύτητα και τη στάση του αεροσκάφους. Σε χαμηλή πτήση με πτωτική πορεία και κλίση, το χρονικό παράθυρο μέσα στο οποίο η εκτίναξη μπορεί να σώσει ένα πλήρωμα συρρικνώνεται σε ελάχιστα δευτερόλεπτα. Η έρευνα θα δείξει αν το σύστημα ενεργοποιήθηκε και δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει τον κύκλο του ή αν δεν ενεργοποιήθηκε καθόλου.
Εδώ μπαίνει και το πιο δύσκολο ερώτημα, αυτό που δεν απαντιέται πάντα από τα καταγραφικά. Οι χειριστές φέρεται να προσπάθησαν να ανακτήσουν ύψος γνωρίζοντας ότι από κάτω τους βρισκόταν πλήθος κόσμου. Το κατά πόσο τα δευτερόλεπτα που αφιέρωσαν σε αυτή την προσπάθεια ήταν τα ίδια δευτερόλεπτα που θα χρειάζονταν για να εγκαταλείψουν το αεροσκάφος, είναι κάτι που θα το πλησιάσει μόνο η ανάλυση των δεδομένων πτήσης.
Το τρίτο ερώτημα είναι το πιο δημόσια συζητήσιμο και ταυτόχρονα το πιο παρεξηγήσιμο, η ηλικία του στόλου. Τα ελληνικά Phantom παραγγέλθηκαν το 1972 και τα πρώτα έξι προσγειώθηκαν στην 117 Πτέρυγα Μάχης στις 5 Απριλίου 1974, στο πλαίσιο του προγράμματος Peace Icarus. Το 1990 παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα άλλα 28 αεροσκάφη από την εθνοφρουρά της Ιντιάνα, ενώ 36 αεροσκάφη εκσυγχρονίστηκαν αργότερα με το πρόγραμμα Peace Icarus 2000, που παρέτεινε το όριο της επιχειρησιακής τους ζωής. Σήμερα η 338 Μοίρα «ΑΡΗΣ» είναι η τελευταία επιχειρησιακή Μοίρα Phantom της Πολεμικής Αεροπορίας και τα αεροσκάφη θα συνεχίσουν να επιχειρούν μέχρι να παραδώσουν τη σκυτάλη στα F35. Η ηλικία ενός τύπου, ωστόσο, δεν συνιστά από μόνη της αιτία δυστυχήματος. Τα κρίσιμα μεγέθη είναι οι ώρες πτήσης του συγκεκριμένου σκάφους, το ιστορικό συντήρησης, η κατάσταση των επιμέρους συστημάτων και η διαθεσιμότητα ανταλλακτικών για έναν τύπο που έχει αποσυρθεί από τους περισσότερους χρήστες παγκοσμίως. Αυτά είναι που θα κοιτάξει η επιτροπή, όχι το έτος κατασκευής.
Το τέταρτο ερώτημα αφορά τις ίδιες τις αεροπορικές επιδείξεις. Το αεροσκάφος έπεσε τρία ναυτικά μίλια νοτιοανατολικά της 114 Πτέρυγας Μάχης, δηλαδή εκτός του χώρου των θεατών, σε παλιό εργοστάσιο αγροτικών μηχανημάτων στο τέλος του αεροδιαδρόμου, ανατολικά της Εθνικής Οδού. Δύο σαραντάχρονοι αλλοδαποί εργάτες τραυματίστηκαν ελαφρά από θραύσματα και μεταφέρθηκαν στο Νοσοκομείο Χαλκίδας. Το γεγονός ότι δεν υπήρξαν θύματα στο κοινό δεν κλείνει τη συζήτηση για τα πρωτόκολλα, τη χάραξη των γραμμών ασφαλείας, τα ελάχιστα ύψη και τον σχεδιασμό των ελιγμών όταν κάτω από τη διαδρομή υπάρχουν κατοικημένες ή εργασιακές εγκαταστάσεις. Ιδιαίτερα, μάλιστα, όταν η συγκεκριμένη αεροπορική επίδειξη δεν οργανώνεται απο την Πολεμική Αεροπορία, αλλά από…ιδιωτική επιχείρηση!…
Η πτώση προκάλεσε πυρκαγιά σε δασική έκταση, σε περιοχή που βρισκόταν ήδη σε πολύ υψηλό κίνδυνο. Επιχείρησαν 115 πυροσβέστες με 36 οχήματα, τρεις ομάδες πεζοπόρων της 4ης ΕΜΟΔΕ και δύο ομάδες της 1ης και της 7ης ΕΜΑΚ, ενώ εννέα αεροσκάφη και τέσσερα ελικόπτερα επιχειρούσαν περιοδικά. Λίγο μετά τις 16:30 η εικόνα παρουσίασε βελτίωση. Η κυκλοφορία διακόπηκε και στα δύο ρεύματα στη συμβολή του παραδρόμου της Νέας Εθνικής Οδού Αθηνών Λαμίας με την επαρχιακή οδό Οινόης. Ο χώρος της επίδειξης εκκενώθηκε ύστερα από ανακοίνωση προς τους θεατές.
Στο πολιτικό σκέλος, ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας διέκοψε το πρόγραμμά του στην 90ή ΔΕΘ και επέστρεψε στην Αθήνα, κάνοντας λόγο για μια απώλεια που προκαλεί βαθύτατη θλίψη. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας ακύρωσε εκδήλωση στη Μεθώνη Μεσσηνίας και επέστρεψε στην Αθήνα, ενώ η Νέα Δημοκρατία ακύρωσε τις εορταστικού χαρακτήρα εκδηλώσεις της στη Θεσσαλονίκη. Η ομιλία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στη ΔΕΘ δεν αναβάλλεται και αναμένεται να ανοίξει με αναφορά στο δυστύχημα και στους δύο πιλότους.
Το πόρισμα θα αργήσει, όπως αργεί πάντα σε τέτοιες έρευνες, και αυτό δεν είναι κακό. Η αξία του θα κριθεί από το αν θα απαντήσει με ακρίβεια στο τι συνέβη σε εκείνη τη στροφή και από το αν οι συστάσεις του θα ενσωματωθούν στη λειτουργία των τελευταίων Phantom και στον σχεδιασμό των επόμενων επιδείξεων.
