Φτωχότερη είναι από σήμερα η ελληνική διανόηση και η ακαδημαϊκή κοινότητα, καθώς έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 89 ετών ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, ένας από τους σημαντικότερους και πιο επιδραστικούς κοινωνιολόγους, πανεπιστημιακούς και στοχαστές της σύγχρονης Ελλάδας. Η πολιτική κηδεία και η αποτέφρωσή του έχουν προγραμματιστεί να πραγματοποιηθούν την Τετάρτη στο αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας, κλείνοντας έναν πλούσιο κύκλο ζωής αφιερωμένο στη βαθιά κατανόηση της ελληνικής κοινωνίας, των θεσμών και της νεωτερικότητας.
Γεννημένος στην Αθήνα το 1937, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς προερχόταν από μια οικογένεια με βαθύτατες ρίζες στη νομική επιστήμη και τα δημόσια πράγματα της χώρας. Ήταν εγγονός του διακεκριμένου καθηγητή Ποινικού Δικαίου της Νομικής Αθηνών, Κωνσταντίνου Τσουκαλά, και γιος του Άγγελου Τσουκαλά, γνωστού δικηγόρου και πολιτικού που είχε διατελέσει βουλευτής Αθηνών με το Κόμμα Φιλελευθέρων, δήμαρχος Αθηναίων με την υποστήριξη της ΕΔΑ, αλλά και υπουργός Δικαιοσύνης την περίοδο της δικτατορίας (1970-1973). Μέσα σε αυτό το έντονα πολιτικοποιημένο και νομικό περιβάλλον, ο ίδιος επέλεξε να χαράξει μια αυτόνομη, ριζοσπαστική και διεθνώς αναγνωρισμένη πορεία στον χώρο της κοινωνικής ανάλυσης.
Η επιστημονική του συγκρότηση υπήρξε πολυδιάστατη και διεθνούς κύρους. Μετά την αποφοίτησή του από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στη Φιλοσοφία του Δικαίου και την Κοινωνιολογία σε κορυφαία ακαδημαϊκά ιδρύματα του εξωτερικού, όπως τα Πανεπιστήμια της Χαϊδελβέργης, του Μονάχου, του Παρισιού και το Γέιλ. Το 1974 αναγορεύτηκε διδάκτορας Γραμμάτων και Ανθρωπιστικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού. Τα πρώτα του επαγγελματικά βήματα περιλάμβαναν τη μάχιμη δικηγορία στην Αθήνα (1961-1968), ενώ ταυτόχρονα ξεκίνησε το ερευνητικό του έργο στο Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών Αθηνών και στο εμβληματικό γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS).
Η ακαδημαϊκή του σταδιοδρομία υπήρξε υποδειγματική και άφησε εποχή. Από το 1968 έως το 1985 δίδαξε ως τακτικός καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού, συμβάλλοντας καθοριστικά στον ευρωπαϊκό διάλογο της εποχής. Το 1985 επέστρεψε ακαδημαϊκά στην Ελλάδα ως τακτικός καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών, διαμορφώνοντας γενιές νέων επιστημόνων. Παράλληλα, συνέδεσε άρρηκτα το όνομά του με τη θεσμική αναβάθμιση της έρευνας στη χώρα, υπηρετώντας ως επιστημονικός διευθυντής (1981-1989) και αργότερα ως πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου (1993-1996) του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ). Διετέλεσε επίσης πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Κοινωνιολόγων, μέλος του Ανώτατου Συμβουλίου Έρευνας και Τεχνολογίας, ενώ δίδαξε ως επισκέπτης καθηγητής σε πανεπιστήμια των ΗΠΑ, της Γαλλίας και του Μεξικού.
Πέρα από τα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς ανέλαβε κρίσιμες ευθύνες στον δημόσιο και πολιτιστικό χώρο. Ηγήθηκε της ελληνικής αντιπροσωπείας στη Διάσκεψη Κορυφής του ΟΗΕ για την Κοινωνική Ανάπτυξη (1994-1996), υπήρξε πρόεδρος του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού, μέλος της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας και του ερευνητικού συμβουλίου του Ολυμπιακού Μουσείου της Λωζάνης. Για πάνω από μία δεκαετία, από το 2000 έως το 2014, προσέφερε τις υπηρεσίες του ως τακτικό μέλος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής. Το 2025, η πολυετής και ανεκτίμητη προσφορά του επισφραγίστηκε με την κορυφαία τιμή της εκλογής του ως τακτικού μέλους της Ακαδημίας Αθηνών.
Ο θάνατος του Κωνσταντίνου Τσουκαλά αφήνει ένα δυσαναπλήρωτο κενό στη δημόσια σφαίρα. Μέσα από το πλούσιο συγγραφικό του έργο, την οξυδερκή κριτική του σκέψη και τη διεισδυτική του ματιά στις παθογένειες και τις μεταλλάξεις της ελληνικής κοινωνίας, κληροδοτεί μια ανεκτίμητη παρακαταθήκη ιδεών που θα συνεχίσει να εμπνέει και να τροφοδοτεί τον επιστημονικό και πολιτικό διάλογο για πολλές δεκαετίες.
