Υπάρχουν εικόνες που στην αρχή μοιάζουν γραφικές, σχεδόν αθώες. Ένα μενού σε ξένη γλώσσα σε μια ταβέρνα της Χίου. Ένα πούλμαν με επισκέπτες στην Αλεξανδρούπολη. Μια ακτοπλοϊκή σύνδεση που επανέρχεται στο Αιγαίο. Μερικοί τουρίστες που έρχονται, τρώνε, ψωνίζουν, φωτογραφίζονται, αφήνουν χρήματα και φεύγουν. Και τότε σπεύδει ο συνήθης ανυποψίαστος να αναφωνήσει: πού είναι το πρόβλημα;
Το πρόβλημα αρχίζει ακριβώς εκεί όπου η αφέλεια μεταμφιέζεται σε ρεαλισμό. Γιατί σε χώρες με λυμένα σύνορα, καθαρές σχέσεις και αμοιβαίο σεβασμό της κυριαρχίας, ο τουρισμός είναι γέφυρα. Σε χώρες όμως που ζουν δίπλα σε μια δύναμη η οποία αμφισβητεί συστηματικά την εθνική τους κυριαρχία, ο τουρισμός μπορεί να γίνει και εργαλείο ήπιας διείσδυσης. Όχι επειδή κάθε επισκέπτης είναι ύποπτος. Αλλά επειδή το κράτος από πίσω, το οποίο κινεί τη μεγάλη στρατηγική, δεν είναι ούτε αθώο ούτε ουδέτερο ούτε φίλο.
Πολλά τα παραδείγματα στα νησιά μας: στη Χίο,σε πολλές επιχειρήσεις τουρισμού, σε εστιατόρια, ακόμη και σε ψαροταβέρνες, το μενού γράφεται και στα τουρκικά. Όχι ως περιέργεια. Όχι ως μεμονωμένη εξυπηρέτηση. Αλλά ως ένδειξη ότι η τουρκική παρουσία στο νησί έχει αποκτήσει όγκο, συνέχεια και οικονομικό βάρος. Και αυτό, σε ένα νησί του ανατολικού Αιγαίου, δεν είναι λεπτομέρεια.
Η Χίος, τα τελευταία χρόνια, έχει αρχίσει να στηρίζεται ολοένα και περισσότερο σε επισκέπτες από την Τουρκία. Άνθρωποι μεσαίας και ανώτερης εισοδηματικής στάθμης περνούν απέναντι, τρώνε, ψωνίζουν, κάνουν διακοπές, γεμίζουν μαγαζιά και ξενοδοχεία. Η ρύθμιση της visa express, που διευκόλυνε αυτές τις αφίξεις, παρουσιάστηκε ως πρακτικό μέτρο τόνωσης των ακριτικών οικονομιών. Και πράγματι, σε πρώτο επίπεδο, αυτό κάνει. Φέρνει χρήμα σε νησιά που το έχουν ανάγκη.
Μόνο που η οικονομία δεν υπάρχει ποτέ σε γεωπολιτικό κενό. Και ειδικά στο Αιγαίο, τίποτε δεν είναι ποτέ μόνο τουριστικό. Όταν μια χώρα όπως η Τουρκία αμφισβητεί νησιά, θαλάσσιες ζώνες, εναέριο χώρο, κυριαρχικά δικαιώματα, όταν διδάσκει στις νέες γενιές της μια αναθεωρητική εικόνα της Ιστορίας, όταν προβάλλει το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας», τότε η μαζική και διαρκώς αυξανόμενη παρουσία Τούρκων επισκεπτών σε ευαίσθητες περιοχές δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με την αμεριμνησία του ταμία που βλέπει μόνο την είσπραξη της ημέρας.
Πριν από μερικά χρόνια η κίνηση ήταν κυρίως αντίστροφη. Οι Έλληνες της Χίου περνούσαν απέναντι για μια γρήγορη βόλτα, κάποιοι συνδύαζαν το ταξίδι με μια επίσκεψη στη μαρτυρική Σμύρνη, άλλοι αγόραζαν φθηνότερα προϊόντα ή έκαναν μια εκδρομή. Σήμερα, η εικόνα αλλάζει. Η άνοδος των τιμών στα τουρκικά παράλια, η παρουσία πλούσιων Ρώσων τουριστών εκεί μετά την ουκρανική κρίση και η υποτίμηση της τουρκικής λίρας έχουν κάνει την Ελλάδα φθηνότερη και ελκυστικότερη στα μάτια πολλών Τούρκων. Και έτσι οι ροές αντιστρέφονται.
Το ίδιο φαινόμενο αρχίζει να διακρίνεται και στη Λήμνο, με την αποκατάσταση της ακτοπλοϊκής σύνδεσης με την απέναντι πλευρά. Όχι βέβαια για να επισκέπτονται μαζικά οι Λημνιοί την Τροία, αλλά κυρίως για να διευκολύνονται οι Τούρκοι επισκέπτες που θέλουν να περάσουν απέναντι, να φάνε ψάρι στη Μύρινα, να κάνουν τη βόλτα τους και να αναζητήσουν ίχνη οθωμανικής μνήμης… Καταλάβατε;
Ανάλογη εικόνα υπάρχει και στην Αλεξανδρούπολη. Τα Σαββατοκύριακα η πόλη γεμίζει με πούλμαν Τούρκων επισκεπτών. Ψωνίζουν, τρώνε στην προκυμαία, επισκέπτονται εμπορικά καταστήματα, αλλά δεν παραλείπουν και χώρους οθωμανικού ενδιαφέροντος, όπως το ιστορικό τζαμί, τον τάφο του Φαΐκ Χουσεΐν Πασά ή τα οθωμανικά λουτρά της Τραϊανούπολης. Και πάλι, κάποιος θα πει: και τι έγινε; Δεν είναι καλό να έρχονται τουρίστες; Δεν αφήνουν χρήματα; Δεν τονώνουν την τοπική οικονομία;
Ναι, την τονώνουν. Αλλά η οικονομική τόνωση δεν μπορεί να είναι το μοναδικό κριτήριο εθνικής πολιτικής. Γιατί η Θράκη και το ανατολικό Αιγαίο δεν είναι τουριστικά «οικόπεδα» χωρίς ιστορικό βάρος. Είναι περιοχές με τεράστια γεωπολιτική σημασία, με ανοιχτές πληγές, με διαρκείς πιέσεις, με απέναντι ένα κράτος που δεν έχει εγκαταλείψει ούτε τις βλέψεις του ούτε τη ρητορική του ούτε τους μηχανισμούς επιρροής του.
Οι Τούρκοι επισκέπτες, ως απλοί άνθρωποι, μπορεί να έρχονται για διακοπές, για φαγητό, για ψώνια, για περιέργεια ή για νοσταλγία. Το πρόβλημα δεν είναι ο απλός επισκέπτης. Το πρόβλημα είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσεται η παρουσία του. Γιατί πίσω από την κοινωνία υπάρχει το τουρκικό κράτος. Και το τουρκικό κράτος δεν είναι ένας συνηθισμένος γείτονας. Είναι ένα κράτος που αμφισβητεί ευθέως ελληνικά δικαιώματα, που θεωρεί το Αιγαίο χώρο «διαμοιρασμού», που εργαλειοποιεί μειονότητες, μεταναστευτικές ροές, ιστορικά μνημεία, θρησκευτικές αναφορές και οικονομικές εξαρτήσεις.
Αυτό ακριβώς δεν θέλει να δει η Αθήνα. Ή κάνει πως δεν το βλέπει. Όπως δεν θέλει να δει ότι οι μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών, ακόμη κι όταν είναι προσωρινές, δεν είναι πάντοτε αθώες. Ειδικά όταν συνοδεύονται από σταδιακή αγορά ακινήτων, άμεση ή έμμεση εγκατάσταση, δημιουργία δικτύων, επιχειρηματική παρουσία, τοπικές εξαρτήσεις και πολιτισμική ορατότητα. Η ιστορία έχει δείξει ότι η παρουσία προηγείται συχνά της αξίωσης. Και η αξίωση ακολουθεί την παρουσία.
Δεν μιλάμε για Γάλλους που αγοράζουν σπίτια στις Κυκλάδες. Δεν μιλάμε για Γερμανούς συνταξιούχους που εγκαθίστανται στην Κρήτη. Δεν μιλάμε ούτε καν για τους Ρώσους της Λεμεσού, οι οποίοι, όσο μεγάλη κι αν έγινε η παρουσία τους, δεν είχαν πίσω τους ένα κράτος που αμφισβητούσε την κυπριακή κυριαρχία στη Λεμεσό. Μιλάμε για πολίτες μιας χώρας με την οποία η Ελλάδα δεν έχει λύσει τους λογαριασμούς της. Και αυτό αλλάζει τα πάντα.
Η Τουρκία δεν είναι μια μακρινή ουδέτερη αγορά. Είναι η χώρα που διατηρεί το casus belli. Είναι η χώρα που προβάλλει το αφήγημα της Γαλάζιας Πατρίδας. Είναι η χώρα που αμφισβητεί την επήρεια των ελληνικών νησιών. Είναι η χώρα που εργαλειοποίησε επανειλημμένα το μεταναστευτικό. Είναι η χώρα που διατηρεί στρατηγική πίεση σε Αιγαίο, Κύπρο και Θράκη. Και όταν μια τέτοια χώρα αποκτά ολοένα και πυκνότερη οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική παρουσία σε ευαίσθητες ελληνικές περιοχές, η ελληνική πολιτεία δεν μπορεί να περιορίζεται στο χαμόγελο του τουριστικού πράκτορα.
Το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι έρχονται Τούρκοι τουρίστες. Το πιο ανησυχητικό είναι ότι η Ελλάδα αντιμετωπίζει το φαινόμενο χωρίς στρατηγική σκέψη. Χωρίς όρια. Χωρίς φίλτρα. Χωρίς αίσθηση του τι μπορεί να σημαίνει, σε βάθος χρόνου, η οικονομική εξάρτηση ακριτικών περιοχών από επισκέπτες προερχόμενους από ένα κράτος που τις θεωρεί ιστορικά, πολιτισμικά ή γεωπολιτικά αμφισβητήσιμες. Αν αύριο μια τοπική οικονομία μάθει να αναπνέει από την τουρκική ζήτηση, τότε ποιος θα έχει τον πρώτο λόγο όταν η Άγκυρα αρχίσει να ασκεί πίεση; Η εθνική στρατηγική ή ο φόβος να μη χαθούν τα τουριστικά έσοδα;
Αυτή είναι η παγίδα. Στην αρχή όλα εμφανίζονται ως πρακτικά, εμπορικά και αθώα. Ένα μενού στα τουρκικά. Μια ακτοπλοϊκή σύνδεση. Μια τουριστική βίζα. Ένα πούλμαν. Ένα μνημείο. Ένα ακίνητο. Μια επιχείρηση. Ένας μεσίτης. Μια τοπική οικονομία που συνηθίζει. Και ύστερα, όταν το φαινόμενο αποκτήσει βάθος, δίκτυα και μονιμότητα, κάποιοι θα μας πουν ότι «απλώς αποδεχόμαστε μια πραγματικότητα που ήδη υπάρχει». Έτσι όμως δημιουργούνται τα τετελεσμένα. Όχι πάντα με στρατεύματα. Μερικές φορές με χρήμα, τουρισμό, ακίνητα, δίκτυα και συνήθεια.
Η Ελλάδα έχει ήδη σοβαρά προβλήματα ελέγχου των μεταναστευτικών ροών, σοβαρά προβλήματα κοινωνικής συνοχής, σοβαρά προβλήματα δημογραφικής αδυναμίας και σοβαρά προβλήματα κρατικής επιτήρησης ευαίσθητων περιοχών. Δεν χρειάζεται να προσθέσει σε αυτά και μια άκριτη, ανεξέλεγκτη, οικονομικά εξαρτημένη τουρκική παρουσία σε νησιά και περιοχές που βρίσκονται στο επίκεντρο της τουρκικής αναθεωρητικής φαντασίας.
Και ας μη γελιόμαστε: η Άγκυρα ξέρει πολύ καλά να αξιοποιεί τέτοιες καταστάσεις. Ξέρει να μετατρέπει το «πολιτιστικό ενδιαφέρον» σε διπλωματικό επιχείρημα. Ξέρει να ντύνει την ιστορική μνήμη με γεωπολιτική αξίωση. Ξέρει να εμφανίζει την παρουσία ως δικαίωμα και το δικαίωμα ως λόγο παρέμβασης. Το έχει κάνει αλλού. Το έχει δοκιμάσει πολλές φορές. Και θα ήταν εγκληματική αφέλεια να πιστέψουμε ότι δεν το παρακολουθεί και εδώ.
Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι να κλείσει η Ελλάδα τις πόρτες της. Ούτε να φοβηθεί κάθε επισκέπτη. Ούτε να μετατρέψει τον τουρισμό σε καχυποψία. Το ζήτημα είναι να πάψει να συμπεριφέρεται σαν χώρα που δεν έχει σύνορα, δεν έχει Ιστορία, δεν έχει απειλές και δεν έχει αντίπαλη στρατηγική απέναντί της. Άλλο η φιλοξενία. Άλλο η αφέλεια. Άλλο η οικονομική εξωστρέφεια. Άλλο η γεωπολιτική τύφλωση.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ευθύνη της ελληνικής πολιτείας. Να ενισχύσει τις ακριτικές οικονομίες, αλλά όχι με τρόπο που τις καθιστά εξαρτημένες από μια χώρα που τις αμφισβητεί. Να διευκολύνει τον τουρισμό, αλλά όχι χωρίς μηχανισμούς ελέγχου. Να προστατεύσει την αγορά ακινήτων στις ευαίσθητες περιοχές. Να παρακολουθεί τη δημιουργία δικτύων. Να μην αφήνει τα τοπικά συμφέροντα να μετατρέπονται σε εθνική ευπάθεια. Να μην υποκαθιστά την πολιτική με την είσπραξη.
Γιατί οι ακριτικές περιοχές δεν είναι μόνο οικονομίες. Είναι σύνορα. Είναι μνήμη. Είναι κυριαρχία. Είναι χώροι όπου η παρουσία, η ιδιοκτησία, η γλώσσα, το εμπόριο, η καθημερινή κίνηση και η ιστορική αφήγηση αποκτούν βαρύτητα πολύ μεγαλύτερη από το άθροισμα των αποδείξεων στα ταμεία.
Και αυτό πρέπει επιτέλους να το καταλάβουμε πριν ξυπνήσουμε ένα πρωί και διαπιστώσουμε ότι εκεί όπου βλέπαμε μόνο τουρίστες, είχαν δημιουργηθεί πυρήνες επιρροής. Εκεί όπου βλέπαμε μόνο μενού στα τουρκικά, είχε διαμορφωθεί μια νέα κανονικότητα. Εκεί όπου βλέπαμε μόνο πούλμαν και ψαροταβέρνες, είχε στηθεί ένα δίκτυο παρουσίας, μνήμης, ιδιοκτησίας και πίεσης. Έτοιμο να αξιοποιηθεί όταν και όπως χρειαστεί.
Η Ελλάδα δεν πρέπει να φοβηθεί τον τουρισμό. Πρέπει όμως να φοβηθεί την αφέλειά της. Γιατί η Άγκυρα δεν κινείται με αφέλεια. Κινείται με σχέδιο. Και απέναντι στο σχέδιο δεν απαντάς με χαμόγελα, βίζες express και μενού σε ξένη γλώσσα. Απαντάς με σοβαρό κράτος, εθνική στρατηγική και καθαρή επίγνωση ότι στα σύνορα τίποτε δεν είναι ποτέ απολύτως αθώο.
ΜΑΞΙΜΟΣ Θ. ΚΥΠΡΙΑΝΟΥ
