Η Μόσχα θέλει να αποφασίζει πόσο θα μπορεί να αμύνεται η Ουκρανία και πόσο θα επιτρέπεται στην Ευρώπη να τη βοηθά. Αυτό είναι το πολιτικό περιεχόμενο της δήλωσης της Μαρίας Ζαχάροβα, ότι τα ευρωπαϊκά εργοστάσια που παράγουν όπλα για το Κίεβο αποτελούν «νόμιμους στρατιωτικούς στόχους». Μια απειλή διατυπωμένη με τη γλώσσα της νομιμότητας, ώστε ο εκφοβισμός να εμφανίζεται ως δικαίωμα και η ενδεχόμενη επίθεση ως αναμενόμενη συνέπεια.
Το μήνυμα προς τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις είναι ωμό. Αν συνεχίσετε να εξοπλίζετε την Ουκρανία, θα πρέπει να υπολογίζετε τον κίνδυνο για τις δικές σας εγκαταστάσεις. Η Ρωσία επιχειρεί έτσι να μεταφέρει τον φόβο από το πεδίο της μάχης στα υπουργικά συμβούλια, στις βιομηχανίες και στις κοινωνίες της Ευρώπης. Να κάνει την υποστήριξη προς μια χώρα που αμύνεται να μοιάζει με απειλή για την ασφάλεια εκείνων που τη στηρίζουν.
Και εδώ προκύπτει το ερώτημα. Πού το πάει η Ρωσία; Θέλει να διαπραγματευθεί μια ειρήνη που θα μπορεί να σταθεί ή να εξασφαλίσει ότι η Ουκρανία θα καθίσει στο τραπέζι εξαντλημένη, απομονωμένη και ανίκανη να αντισταθεί; Γιατί η καταγγελία ότι η ευρωπαϊκή βοήθεια «καθυστερεί την επίλυση» του πολέμου αφήνει βολικά αναπάντητο το ουσιαστικό ζήτημα. Ποια επίλυση επιδιώκει η Μόσχα και με ποιους όρους για τον λαό που θα κληθεί να τη δεχθεί;
Η λέξη «ειρήνη» δεν εξαγνίζει κάθε απαίτηση. Υπάρχει η ειρήνη που εξασφαλίζει την επιβίωση ενός κράτους και υπάρχει η παύση των εχθροπραξιών που επιβάλλεται επειδή το κράτος αυτό δεν έχει πλέον τα μέσα να πολεμήσει. Η δεύτερη μπορεί να εξυπηρετεί εκείνον που επιτίθεται. Δεν γίνεται γι’ αυτό δίκαιη, ασφαλής ή διαρκής. Η στρατιωτική εξάντληση της Ουκρανίας δεν μπορεί να βαφτίζεται ειρηνευτική πολιτική.
Η ρωσική επιχειρηματολογία επιχειρεί μια προκλητική αντιστροφή. Η ευθύνη μεταφέρεται από εκείνον που συνεχίζει τις επιθέσεις σε εκείνον που βοηθά στην αντιμετώπισή τους. Όσο η Ουκρανία αντιστέκεται, φταίνε οι υποστηρικτές της. Όσο διαθέτει πυραύλους αναχαίτισης, φταίνε οι προμηθευτές της. Με αυτή τη λογική, η επιθυμητή ευρωπαϊκή συμβολή στην «επίλυση» θα ήταν να κλείσει η στρόφιγγα της βοήθειας και να αφεθεί το Κίεβο να διαπραγματευθεί υπό ακόμη μεγαλύτερη στρατιωτική πίεση.
Η αναφορά στους Patriot αποκαλύπτει πόσο σκληρή είναι αυτή η απαίτηση. Πρόκειται για συστήματα αεράμυνας. Για μέσα που επιτρέπουν την αναχαίτιση εναέριων απειλών και την προστασία στρατιωτικών εγκαταστάσεων, υποδομών και ανθρώπων. Όταν η παραγωγή τους γίνεται αντικείμενο απειλής, η πολιτική ουσία είναι ότι η Μόσχα θέλει να αυξήσει το κόστος της προστασίας της Ουκρανίας. Να φοβίσει όσους μπορούν να ενισχύσουν την άμυνά της.
Ακόμη σοβαρότερη είναι η γεωγραφία αυτής της απειλής. Η Πολωνία είναι χώρα του ΝΑΤΟ. Μια εγκατάσταση στο έδαφός της δεν βρίσκεται σε κάποιον ουδέτερο χώρο πάνω στον οποίο η Ρωσία μπορεί να χαράζει στόχους χωρίς να υπολογίζει συνέπειες. Ανήκει σε κυρίαρχο κράτος, μέσα στον χώρο της συμμαχικής άμυνας. Όποιος απειλεί να τη χτυπήσει οφείλει να γνωρίζει ότι το πολιτικό και στρατιωτικό διακύβευμα υπερβαίνει κατά πολύ την καταστροφή ενός εργοστασίου.
Χρειάζεται ακρίβεια για το άρθρο 5, ακριβώς επειδή το θέμα είναι τόσο σοβαρό. Η δήλωση της Ζαχάροβα δεν το ενεργοποιεί. Ούτε η συλλογική άμυνα λειτουργεί ως αυτόματος μηχανισμός που επιβάλλει την ίδια στρατιωτική ενέργεια σε κάθε σύμμαχο. Μια ένοπλη επίθεση κατά κράτους μέλους, όμως, θέτει ευθέως ζήτημα συνδρομής των υπολοίπων. Η Μόσχα δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι ένα πλήγμα στην Πολωνία θα παραμείνει υπόθεση μεταξύ Ρωσίας και Πολωνίας.
Εξίσου απαράδεκτη είναι η προσπάθεια να παρουσιαστεί η φράση «νόμιμος στρατιωτικός στόχος» ως άδεια επίθεσης. Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο ορίζει υπό ποιες προϋποθέσεις μια εγκατάσταση αποτελεί στρατιωτικό στόχο. Δεν καταργεί τους κανόνες που διέπουν τη χρήση βίας μεταξύ κρατών. Ο Χάρτης του ΟΗΕ απαγορεύει καταρχήν την απειλή ή τη χρήση βίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας και της πολιτικής ανεξαρτησίας τους. Ένα εργοστάσιο όπλων δεν μετατρέπει αυτομάτως τη χώρα που το φιλοξενεί σε έδαφος ελεύθερο προς βομβαρδισμό.
Κατά την εκτίμησή μου, αυτή η επίκληση της νομιμότητας υπηρετεί έναν συγκεκριμένο πολιτικό σκοπό. Προετοιμάζει το επιχείρημα ότι, αν συμβεί κάτι, θα φταίνε εκείνοι που συνέχισαν την παραγωγή. Η απειλούμενη χώρα καλείται προκαταβολικά να αναλάβει την ευθύνη για την απειλή που δέχεται. Ο εκφοβισμός αποκτά έτσι ένα βολικό άλλοθι. Σας προειδοποιήσαμε, επομένως εσείς προκαλέσατε τις συνέπειες.
Δεν γνωρίζουμε αν πίσω από τη δήλωση υπάρχει απόφαση στρατιωτικής κλιμάκωσης. Θα ήταν ανεύθυνο να παρουσιάσουμε μια τέτοια υπόθεση ως γεγονός. Υπάρχει, όμως, σαφής προσπάθεια να τεθούν οι ευρωπαϊκές επιλογές υπό ρωσική πίεση. Και υπάρχει ο κίνδυνος μια ηγεσία να πιστέψει ότι ο αντίπαλος φοβάται τόσο πολύ την ευρύτερη σύγκρουση, ώστε θα ανεχθεί ένα περιορισμένο πλήγμα.
Εκεί βρίσκεται η παγίδα του λανθασμένου υπολογισμού. Στην πεποίθηση ότι οι σύμμαχοι θα διχαστούν, ότι οι κυβερνήσεις θα υποχωρήσουν και ότι μια επιθετική ενέργεια θα αποφέρει πολιτικό όφελος χωρίς ανάλογο κόστος. Μια τέτοια εκτίμηση μπορεί να αποδειχθεί καταστροφική. Η ένταση δεν παραμένει πάντοτε στο επίπεδο που επιθυμεί εκείνος που την προκαλεί.
Η Ευρώπη χρειάζεται να αντιμετωπίσει αυτό το μήνυμα με πολιτική σοβαρότητα και αξιόπιστη αποτροπή. Οι καταδικαστικές ανακοινώσεις έχουν περιορισμένη αξία όταν δεν συνοδεύονται από προστασία κρίσιμων εγκαταστάσεων, αμυντική ετοιμότητα, συντονισμό και σαφείς αποφάσεις. Οι κυβερνήσεις της οφείλουν να εξηγήσουν στους πολίτες τους τι διακυβεύεται. Αν μια εξωτερική δύναμη μπορεί με απειλές να καθορίζει τι θα παράγουν και ποιον θα στηρίζουν, η κυριαρχία τους έχει ήδη υποστεί πλήγμα.
Οι δίαυλοι επικοινωνίας πρέπει να παραμείνουν ανοικτοί. Μια βιώσιμη ειρήνη απαιτεί διαπραγμάτευση και δύσκολες αποφάσεις. Η διαπραγμάτευση, όμως, αποδυναμώνεται όταν η μία πλευρά βλέπει ότι κάθε απειλή αποφέρει υποχώρηση. Τότε έχει κίνητρο να επανέλθει με μεγαλύτερες απαιτήσεις. Η υποχώρηση στον εκφοβισμό μπορεί να αγοράσει μια πρόσκαιρη ησυχία και να υποθηκεύσει την επόμενη μέρα.
Πού το πάει, λοιπόν, η Ρωσία; Η συγκεκριμένη δήλωση δείχνει μια προσπάθεια να αποκτήσει λόγο στις αμυντικές αποφάσεις της Ευρώπης μέσω του φόβου. Να επιβάλει όρια στη βοήθεια προς την Ουκρανία και να δοκιμάσει πόσο σταθερές είναι οι δεσμεύσεις των συμμάχων της.
Η απάντηση της Ευρώπης θα δείξει αν αυτή η μέθοδος αποδίδει. Και αυτό είναι το κρίσιμο. Γιατί κάθε απειλή που ανταμείβεται με υποχώρηση γίνεται υπόδειγμα για την επόμενη.
Neologos
