Σαφές πολιτικό μήνυμα προς την Άγκυρα και τη λιβυκή πλευρά στέλνει η Ευρωπαϊκή Ένωση, απορρίπτοντας την επικύρωση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου και επαναβεβαιώνοντας ότι η συμφωνία παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών. Με δήλωση της ύπατης εκπροσώπου για την Εξωτερική Πολιτική Κάγια Κάλας, η οποία, σύμφωνα με το σχετικό δημοσίευμα, έχει τη συμφωνία και των 27 κρατών-μελών, η Ένωση επαναλαμβάνει ότι το μνημόνιο δεν συμμορφώνεται με το Δίκαιο της Θάλασσας, είναι άκυρο και δεν μπορεί να παράγει νομικές συνέπειες για τρίτες χώρες.
Η ευρωπαϊκή αντίδραση ακολουθεί την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης, στις 20 Οκτωβρίου 2026, να επικυρώσει το μνημόνιο του 2019 για την οριοθέτηση θαλάσσιων δικαιοδοσιών στη Μεσόγειο. Στο κείμενο της δήλωσης, η ΕΕ εκφράζει βαθιά λύπη για την επικύρωση, καθιστώντας σαφές ότι η εξέλιξη αυτή δεν μεταβάλλει τη θέση της απέναντι στο περιεχόμενο της συμφωνίας.
Η βαρύτητα της παρέμβασης βρίσκεται τόσο στη διατύπωσή της όσο και στην ομοφωνία των κρατών-μελών. Η αμφισβήτηση του μνημονίου παραμένει κοινή ευρωπαϊκή θέση, με αναφορά στον σεβασμό των δικαιωμάτων των κρατών και στους κανόνες του διεθνούς δικαίου. Για την Ελλάδα, αυτή η συλλογική τοποθέτηση αποτελεί σημαντικό διπλωματικό στήριγμα σε μια υπόθεση που αφορά άμεσα τις θαλάσσιες ζώνες και τα κυριαρχικά της δικαιώματα.
Η ανακοίνωση συνδέει ρητά τη σημερινή αντίδραση με τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Δεκεμβρίου 2019, καθώς και με την επανάληψη της ευρωπαϊκής θέσης τον Ιούνιο του 2025. Η αναφορά αυτή υπογραμμίζει τη συνέχεια της στάσης της Ένωσης. Η επικύρωση από το λιβυκό κοινοβούλιο δεν αντιμετωπίζεται ως λόγος αναθεώρησης των ευρωπαϊκών ενστάσεων, οι οποίες αφορούν την ίδια την ουσία του μνημονίου.
Στον πυρήνα της δήλωσης βρίσκεται η θέση ότι μια συμφωνία μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης δεν μπορεί να επιβάλει νομικές συνέπειες σε τρίτα κράτη. Η ΕΕ απορρίπτει, επομένως, την προοπτική να χρησιμοποιηθεί η διμερής αυτή ρύθμιση ως βάση αμφισβήτησης δικαιωμάτων άλλων χωρών. Η διατύπωση έχει ιδιαίτερη σημασία για την Αθήνα, καθώς το επίδικο ζήτημα είναι η προστασία των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων απέναντι στις τουρκολιβυκές διεκδικήσεις.
Η Ένωση τοποθετεί παράλληλα το ζήτημα στο ευρύτερο πλαίσιο της σταθερότητας και της ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο. Δηλώνει ότι έχει στρατηγικό συμφέρον για ένα ασφαλές περιφερειακό περιβάλλον και καλεί όλες τις χώρες να σέβονται τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών-μελών. Ως πλαίσιο αναφοράς προσδιορίζει το ευρωπαϊκό και το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένης της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Η λιβυκή απόφαση έχει, ωστόσο, δική της πολιτική σημασία. Σύμφωνα με το επίσημο λιβυκό πρακτορείο ειδήσεων, η Βουλή των Αντιπροσώπων ενέκρινε ομόφωνα το μνημόνιο και ανακάλεσε προηγούμενες αποφάσεις του 2020 που αφορούσαν την απόρριψη της επικύρωσης και τη διακοπή πολιτικών σχέσεων με την Τουρκία. Πρόκειται για μεταστροφή της στάσης του συγκεκριμένου θεσμού, η οποία ενισχύει πολιτικά την τουρκολιβυκή προσέγγιση, χωρίς να αίρει τις ευρωπαϊκές αντιρρήσεις.
Η Άγκυρα, από την πλευρά της, χαιρέτισε την επικύρωση. Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών υποστήριξε ότι το μνημόνιο προστατεύει τα αμοιβαία δικαιώματα και συμφέροντα των δύο χωρών στη βάση του διεθνούς δικαίου και της αρχής της ευθυδικίας. Η τουρκική αυτή θέση βρίσκεται σε ευθεία αντίθεση με την ευρωπαϊκή αξιολόγηση, καταδεικνύοντας ότι η διαφωνία για τη συμφωνία παραμένει ουσιαστική.
Στην ίδια κατεύθυνση με την ευρωπαϊκή απόρριψη κινείται και η κοινή δήλωση του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Οι δύο επικεφαλής επανέλαβαν ότι η θέση της ΕΕ παραμένει αμετάβλητη και επιβεβαίωσαν την αλληλεγγύη προς την Ελλάδα και την Κύπρο. Η παρέμβασή τους προσθέτει θεσμικό βάρος στο μήνυμα ότι η επικύρωση δεν συνεπάγεται ευρωπαϊκή αποδοχή του μνημονίου.
Το ζήτημα εντάχθηκε επίσης στις επαφές της Κάγια Κάλας με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν στις Βρυξέλλες. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιβεβαίωσε ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο περιλαμβανόταν στην ατζέντα και ανέφερε ότι αξιολογεί τις επιπτώσεις της εξέλιξης σε συντονισμό με τα κράτη-μέλη. Παράλληλα, προσδιόρισε ως προτεραιότητες τον διάλογο, την αποκλιμάκωση και τη διατήρηση της περιφερειακής σταθερότητας.
Σε πολιτικό επίπεδο, η ομόφωνη τοποθέτηση προσφέρει στην ελληνική διπλωματία μια σαφή κοινή ευρωπαϊκή βάση. Η πρακτική της αξία θα εξαρτηθεί και από τη συνέχεια, δηλαδή από τον τρόπο με τον οποίο η θέση αυτή θα αποτυπωθεί στις επαφές της Ένωσης με την Τουρκία και τη Λιβύη. Η συγκεκριμένη δήλωση δεν ανακοινώνει κυρώσεις ή άλλο νέο δεσμευτικό μέτρο, ούτε αποτελεί δικαστική απόφαση οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών. Αποτελεί, όμως, ξεκάθαρη συλλογική απόρριψη της νομιμοποίησης διεκδικήσεων εις βάρος τρίτων κρατών μέσω του μνημονίου.
Το μήνυμα των Βρυξελλών είναι ότι η λιβυκή επικύρωση δεν μεταβάλλει την ευρωπαϊκή θέση για το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο. Για την Ελλάδα, η εξέλιξη έχει ουσιαστική διπλωματική σημασία, καθώς επαναφέρει με κοινή ευρωπαϊκή φωνή την προστασία των κυριαρχικών δικαιωμάτων στο επίκεντρο. Το επόμενο ζητούμενο είναι η συνέπεια ανάμεσα σε αυτή τη θέση και στην πολιτική που θα ακολουθήσει η Ένωση στην Ανατολική Μεσόγειο.
