Η ελληνική Αριστερά έχει έναν όρο που τον χρησιμοποιεί με υπερηφάνεια. Τον λέει δημοκρατικό συγκεντρωτισμό. Η θεωρία είναι απλή. Συζητάς ελεύθερα, ψηφίζεις, και μετά όλοι εκτελούν ό,τι αποφάσισε το ανώτερο όργανο. Η συζήτηση κλείνει. Η μειοψηφία σιωπά. Η ενότητα προηγείται της αλήθειας.
Το αστείο, και το τραγικό, είναι ότι αυτός ο όρος περιγράφει σήμερα ολόκληρο το ελληνικό πολιτικό σύστημα. Όχι ένα κόμμα. Όλα.
Κοιτάξτε πώς λειτουργεί στην πράξη η δική μας δημοκρατία. Ο αρχηγός αποφασίζει. Το γραφείο τύπου διατυπώνει. Οι βουλευτές ψηφίζουν. Όποιος διαφωνήσει χάνει τη θέση του στο ψηφοδέλτιο. Ο πολίτης καλείται μία φορά κάθε τέσσερα χρόνια να επικυρώσει την επιλογή ανάμεσα σε δύο ή τρεις κλειστούς μηχανισμούς που έχουν ήδη αποφασίσει τα πάντα χωρίς αυτόν. Αυτό δεν είναι λαϊκή κυριαρχία. Είναι δημοκρατικός συγκεντρωτισμός με καλύτερο branding.
Και επειδή έχει τη λέξη δημοκρατία μέσα στο όνομά του, δεν επιτρέπεται να το αμφισβητήσεις. Μόλις το κάνεις, σε κατηγορούν ότι επιτίθεσαι στην ελευθερία. Είναι η τελειότερη ασφαλιστική δικλείδα που επινοήθηκε ποτέ. Το σύστημα προστατεύεται από την κριτική χρησιμοποιώντας το όνομα αυτού που έχει πάψει να είναι.
Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι. Η ψήφος νομιμοποιεί. Δεν πιστοποιεί. Είναι διαδικασία ανάδειξης, όχι απόδειξη ποιότητας.
Ο Πλάτων το είχε επισημάνει πριν από είκοσι τέσσερις αιώνες και έκτοτε το επαναλαμβάνουμε στα αμφιθέατρα χωρίς να το εφαρμόζουμε πουθενά. Δεν εμπιστευόμαστε ψηφοφορία για να διαλέξουμε χειρουργό, πιλότο ή μηχανικό γέφυρας.
Για τη διακυβέρνηση ενός κράτους με έντεκα εκατομμύρια ανθρώπους, θεωρούμε ότι η δημοφιλία αρκεί.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι ψηφίζει ο λαός. Το πρόβλημα είναι ότι του δίνουμε να διαλέξει ανάμεσα σε προϊόντα που έχουν σχεδιαστεί από τις ίδιες επιτελικές ομάδες, με τα ίδια εργαλεία δημοσκόπησης, για να πουλήσουν στο ίδιο κοινό. Ο σύγχρονος πολιτικός δεν προσπαθεί πια να πείσει τον πολίτη για το σωστό. Μετρά τι θέλει να ακούσει ο πολίτης και του το σερβίρει. Η διαφορά ανάμεσα σε πολιτική και διαφήμιση έχει εξαφανιστεί, και η μόνη ομάδα που δεν το έχει καταλάβει είναι όσοι εξακολουθούν να μιλούν για ιδεολογίες.
Πείτε μου τι σημαίνει λαϊκή εντολή όταν κάθε σοβαρή μεταρρύθμιση αποδίδει σε δέκα χρόνια και κάθε κυβέρνηση σχεδιάζει σε ορίζοντα δεκαοκτώ μηνών. Το σύστημα τιμωρεί συστηματικά όποιον κάνει το σωστό και ανταμείβει όποιον κάνει το εύκολο. Αυτό δεν είναι ατύχημα. Είναι ο τρόπος λειτουργίας του.
Και εδώ έρχεται η ιστορία να μας χαλάσει τη διάθεση.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας παρέλαβε μια χώρα που δεν ήταν χώρα. Ερείπια, πειρατεία, ένοπλες φατρίες, μηδενική διοίκηση, εμφύλια μίση ακόμη ζεστά. Τον Ιανουάριο του 1828 η ίδια η Βουλή ανέστειλε τον εαυτό της και το Σύνταγμα της Τροιζήνας, δημιουργήθηκε το Πανελλήνιον ως συμβουλευτικό σώμα και η εκτελεστική εξουσία συγκεντρώθηκε στα χέρια ενός ανθρώπου. Με τα σημερινά κριτήρια, πραξικόπημα με κοινοβουλευτική βούλα.
Έχτισε διοίκηση, στρατό, σχολεία, δικαστήρια. Δεν πλούτισε. Δεν έφτιαξε δυναστεία. Τον δολοφόνησαν στο Ναύπλιο. Ό,τι κι αν πιστεύει κανείς για τις μεθόδους του, το ερώτημα που άφησε πίσω του παραμένει αναπάντητο και ενοχλητικό. Μπορεί να υπάρξει δημοκρατία πριν υπάρξει κράτος; Ο Καποδίστριας απάντησε όχι. Δύο αιώνες μετά, με κρατικούς μηχανισμούς που δεν μπορούν να εκτελέσουν τις δικές τους αποφάσεις, δεν είμαι σίγουρος ότι έχουμε κερδίσει το δικαίωμα να τον επικρίνουμε από ψηλά.
Ο Ίων Δραγούμης ήρθε από τελείως άλλη αφετηρία και κατέληξε σε συγγενές συμπέρασμα. Καταφέρθηκε με σφοδρότητα κατά της κομματοκρατίας και της εισαγόμενης θεσμικής μιμητικότητας. Δεν ήταν εχθρός του κοινοβουλευτισμού, και όποιος τον παρουσιάζει έτσι τον διαβάζει πρόχειρα. Σε κείμενά του προτείνει εκλεγμένη Βουλή. Αυτό τον κάνει πιο χρήσιμο, όχι λιγότερο. Δεν κατήγγειλε τις εκλογές. Κατήγγειλε τη μετατροπή της εκλογής σε αυτοσκοπό και της πολιτικής σε επάγγελμα.
Τώρα το δύσκολο κομμάτι, γιατί θα ήταν φθηνό να σταματήσω εδώ και να αφήσω να εννοηθεί ότι χρειαζόμαστε έναν ισχυρό άνδρα.
Δεν χρειαζόμαστε. Η πεφωτισμένη ηγεσία έχει ένα ελάττωμα που καμία θεωρία δεν θεράπευσε ποτέ. Δεν υπάρχει μηχανισμός που να πιστοποιεί το φως. Το ανακαλύπτεις πάντα εκ των υστέρων, και όταν κάνεις λάθος πληρώνεις με αίμα. Για κάθε Καποδίστρια υπάρχουν δεκάδες μέτριοι με μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους και ανοιχτή πρόσβαση στο δημόσιο ταμείο. Η δημοκρατία κρατά δύο πράγματα που καμία δεσποτεία δεν θα σου δώσει ποτέ, την εναλλαγή και τη δυνατότητα να διορθώσεις το λάθος σου χωρίς νεκρούς.
Άρα το πραγματικό δίλημμα δεν ήταν ποτέ δημοκρατία ή δικτατορία. Είναι κράτος ή κομματοκρατία, ικανότητα ή ημετεροκρατία, λογοδοσία ή ατιμωρησία.
Και η απάντηση δεν είναι λιγότερη δημοκρατία. Είναι να πάψουμε να ονομάζουμε δημοκρατία κάτι που λειτουργεί με τους κανόνες του “δημοκρατικού συγκεντρωτισμού”.
- Να απαιτήσουμε ανοιχτές διαδικασίες επιλογής υποψηφίων αντί για ψηφοδέλτια που κλειδώνονται σε ένα γραφείο.
- Να απαιτήσουμε βουλευτές που λογοδοτούν στους εκλογείς τους και όχι στον αρχηγό τους.
- Να απαιτήσουμε αξιολόγηση, ελεγκτικούς μηχανισμούς με δόντια, ποινική ευθύνη που δεν παραγράφεται με το που πέφτει η κυβέρνηση.
Ένα πολίτευμα που αναδεικνύει τους ικανούς και τους ελέγχει αξίζει να το υπερασπιστούμε με κάθε κόστος. Ένα πολίτευμα που αναπαράγει τη μετριότητα και την προστατεύει πίσω από ένα σεβαστό όνομα δεν δικαιούται την ανοχή μας.
ΓΙΩΡΓΟΣ Θ. ΑΓΡΑΦΙΩΤΗΣ
